© Agnieszka Orwat-Acedańska. Artykuł udostępniony na licencji CC BY-SA 4.0
Współczynnik dzietności (ang. total fertility rate – TFR) od lat przyjmuje w Polsce wartości poniżej poziomu zastępowalności pokoleń, co stanowi poważne wyzwanie w kontekście starzenia się ludności. Analiza autokorelacji przestrzennej TFR ma istotne znaczenie dla badania regionalnego zróżnicowania dzietności, ponieważ umożliwia identyfikację skupisk jednostek o podobnej dzietności i obszarów niejednorodnych pod tym względem. Celem badania omawianego w artykule jest statystyczna identyfikacja zależności przestrzennych dotyczących dzietności, jakie zachodzą między powiatami. Badaniem objęto lata 2002–2023. Dane do obliczeń zaczerpnięto z Banku Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego, a w analizie wykorzystano miary i testy globalnej i lokalnej autokorelacji Morana.
Wyniki analizy wskazują na zachodzące w czasie oraz przestrzenne zróżnicowanie wartości TFR na poziomie powiatów i – szerzej – województw. W każdym analizowanym roku odnotowano istotną dodatnią globalną autokorelację przestrzenną. Wartości statystyki globalnej w ostatnich latach okresu badawczego świadczą o wzmacnianiu się zależności przestrzennej. Na podstawie statystyki lokalnej autokorelacji przestrzennej zidentyfikowano klastry dodatniej autokorelacji typu High-High (HH – powiaty o relatywnie wysokim TFR sąsiadujące z powiatami o relatywnie wysokim TFR) i Low-Low (LL – powiaty o relatywnie niskim TFR sąsiadujące z powiatami o relatywnie niskim TFR). Dla 2023 r. zidentyfikowano dziewięć klastrów powiatów (według przynależności powiatów do województwa). Klastry typu HH to: mazowiecki, wielkopolski, małopolski, pomorski i łódzki, a typu LL: warmińsko-mazurski, dolnośląski, śląski i lubelski. Lokalna autokorelacja przestrzenna ujawniła także występowanie powiatów odstających, czyli takich, które charakteryzują się wyraźnie innym TFR niż otaczające je powiaty. Przestrzenne struktury klastrowania powiatów wskazują, że poziom dzietności jest zróżnicowany regionalnie.
autokorelacja przestrzenna, współczynnik dzietności, powiaty
J11, J13, R12
Anselin, L. (1995). Local Indicators of Spatial Association – LISA. Geographical Analysis, 27(2), 93–115. https://doi.org/10.1111/j.1538-4632.1995.tb00338.x.
Arbia, G. (2006). Spatial Econometrics: Statistical Foundations and Applications to Regional Convergence. Springer. https://doi.org/10.1007/3-540-32305-8.
Bignami, S., Endrich, M., Natale, F., Ueffing, P. (2024). Low Fertility in the EU: A Review of Trends and Driver. European Commission. https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC137492.
Campisi, N., Kulu, H., Mikolai, J., Klüsener, S., Myrskylä, M. (2020). Spatial variation in fertility across Europe: patterns and determinants. Population, Space and Place, 26(4), 1–15. https://doi.org/10.1002/psp.2308.
Cliff, A. D., Ord, J. K. (1973). Spatial autocorrelation. Pion.
Dická, J. N., Lipták, F. (2024). Regional fertility predictors based on socioeconomic determinants in Slovakia. Journal of Population Research, 41(3), 1–43. https://doi.org/10.1007/s12546-024-09340-3.
Eurostat. (2025). Fertility statistics. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Fertility_statistics.
Główny Urząd Statystyczny. (2024a). Pojęcia stosowane w statystyce publicznej. Współczynnik dzietności. Pobrane 11 lutego 2024 r. z https://stat.gov.pl/metainformacje/slownik-pojec/pojecia-stosowane-w-statystyce-publicznej/3950,pojecie.html.
Główny Urząd Statystyczny. (2024b). Rocznik Demograficzny 2024. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/roczniki-statystyczne/roczniki-statystyczne/rocznik-demograficzny-2024,3,18.html.
Golczyk, O., Kamińska, M. (2023). Analiza dzietności i jej uwarunkowań w Polsce w 2021 roku. W: A. Grześkowiak, P. Peterneka (red.), Zastosowanie metod ilościowych w ekonomii i finansach (s. 35–48). Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. https://doi.org/10.15611/2023.09.3.03.
Gołata, E. (2024). Różnice w pomiarze płodności kobiet zależnie od szacunku liczby ludności. Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician, 69(4), 1–25. https://doi.org/10.59139/ws.2024.04.1.
Gołata, E., Kuropka, I. (2016). Large cities in Poland in face of demographic changes. Bulletin of Geography. Socio-economic Series, (34), 17–31. https://doi.org/10.1515/bog-2016-0032.
Jemna, D.-V., David, M. (2018). Post-transitional regional fertility in Romania. Demographic Research, 38(57), 1733–1776. https://doi.org/10.4054/DemRes.2018.38.57.
Kopczewska, K. (2006). Ekonometria i statystyka przestrzenna z wykorzystaniem programu R Cran. CeDeWu.
Kurek, S. (2014). Przestrzenne zróżnicowanie przemian demograficznych w Polsce w latach 2002–2011. Space – Society – Economy, (13), 43–73. https://doi.org/10.18778/1733-3180.13.04.
Kurek, S., Lange, M. (2013). Zmiany zachowań prokreacyjnych w Polsce w ujęciu przestrzennym. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie.
Moran, P. A. P. (1948). The Interpretation of Statistical Maps. Journal of the Royal Statistical Society. Series B: Statistical Methodology, 10(2), 243–251. https://doi.org/10.1111/j.2517-6161.1948.tb00012.x.
Moran, P. A. P. (1950). Notes on continuous stochastic phenomena. Biometrika, 37(1–2), 17–23. https://doi.org/10.2307/2332142.
46 Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician 2026 | 3
Németh, A. O., Németh, P., Tőkés, L. (2025). Empirical analysis of the differences in the drivers of fertility between CEE countries and the rest of the EU. Journal of Population Research, 42(2), 1–25. https://doi.org/10.1007/s12546-025-09366-1.
Podogrodzka, M. (2011). Przestrzenne zróżnicowanie płodności w Polsce. Studia Demograficzne, (2), 85–106. https://econjournals.sgh.waw.pl/SD/article/view/2570.
Smallwood, S., Chamberlain, J. (2005). Replacement fertility, what has it been and what does it mean?. Population Trends, (119), 16–27. Office for National Statistics. https://www.lancashire.gov.uk/media/902570/ons-replacement-fertility.pdf.
Suchecki, B. (red.). (2010). Ekonometria przestrzenna. Metody i modele analizy danych przestrzennych. Wydawnictwo C.H. Beck.
Szukalski, P. (2015a). „Dzieciolubne” obszary Polski. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, (11), 1–4. https://dspace.uni.lodz.pl/xmlui/bitstream/handle/11089/16052/2015-11%20P%C5%82odno%C5%9B%C4%87%20w%20przekroju%20powiatowym.pdf?sequence=1&isAllowed=y.
Szukalski, P. (2015b). Przestrzenne zróżnicowanie dzietności w Polsce. Wiadomości Statystyczne, 60(4), 13–27. https://doi.org/10.5604/01.3001.0016.0851.
Szukalski, P. (2018). Bliżej zastępowalności pokoleń. O przestrzennym zróżnicowaniu zmian poziomu dzietności w latach 2015–2017. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, (4), 1–8. https://dspace.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/25096/2018-04%20Bli%C5%BCej%20zast%C4%99powalno%C5%9Bci.pdf?sequence=1&isAllowed=y.
Szukalski, P. (2019). Wzrost dzietności w ostatnich latach: dlaczego najbardziej z niego korzystają duże miasta?. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, (5), 1–6. https://dspace.uni.lodz.pl/xmlui/bitstream/handle/11089/29980/2019-05%20TFR%20w%20stolicach%20wojew%C3%B3dztw%201990-2018.pdf?sequence=1&isAllowed=y.
Szukalski, P. (2020). Obszary o najwyższej dzietności w Polsce w XXI wieku. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, (2), 1–6. https://dspace.uni.lodz.pl/xmlui/bitstream/handle/11089/32186/2020-02%20Maksymalna%20dzietno%C5%9B%C4%87.pdf.
Szukalski, P. (2021). Przemiany poziomu dzietności w obecnych miastach wojewódzkich w Polsce w latach 1983–2020. Konwersatorium Wiedzy o Mieście, 34(6), 17–26. https://doi.org/10.18778/2543-9421.06.02.
Szukalski, P. (2022). Przemiany dzietności w Polsce w latach 2002–2019 w układzie przestrzennym powiatów. W: K. Markowski (red.), Konsekwencje zmian demograficznych (s. 15–31). Rządowa Rada Ludnościowa. https://kd.stat.gov.pl/images/publikacje/01_kd_konsekwencje_zmian_demograficznych_internet.pdf.
Tatarczak, A., Janik, G. (2023). Demographic Challenges in Poland: Understanding Low Fertility. Econometrics. Ekonometria. Advances in Applied Data Analysis, 27(4), 1–14. https://doi.org/10.15611/eada.2023.4.01.
Witkowska, M. (red.). (2023). Uwarunkowania dzietności. Rządowa Rada Ludnościowa. https://kd.stat.gov.pl/images/publikacje/monografia-uwarunkowania_internet.pdf.
Wolańska, W. (2016). Przestrzenne zróżnicowanie współczynnika dzietności, przeciętnego dalszego trwania życia oraz współczynnika starości w Polsce w latach 2003–2013. Studia i Prace WNEiZ US, (45/2), 503–515. https://doi.org/10.18276/sip.2016.45/2-39.
